“โลมาอยู่ได้ ทะเลสาบอยู่รอด คนอยู่ดี” ไม่ได้เป็นเพียงแนวคิดของนิทรรศการในงาน “Irrawaddy Dolphin and Community” แต่คือโจทย์ใหญ่ของการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลา เมื่อมหาวิทยาลัยทักษิณเปิดพื้นที่กับภาคีเครือข่ายชุมชนประมงรอบทะเลสาบมาร่วมออกแบบอาชีพทางเลือก สร้างพื้นที่การมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียม และลดแรงกดดันต่อทรัพยากรที่เป็นฐานชีวิตของชุมชน

     มหาวิทยาลัยทักษิณผนึกความร่วมมือกับสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ธนาคารโลก กรมประมง กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ภาคประชาสังคม ภาคเอกชน และชุมชนประมงรอบทะเลสาบสงขลา ขับเคลื่อนการอนุรักษ์โลมาอิรวดีผ่านการสร้างอาชีพทางเลือก การฟื้นฟูทรัพยากร และการเปิดพื้นที่ให้ผู้หญิง ผู้ชาย และเยาวชน ได้มีส่วนร่วมในการจัดการทรัพยากรอย่างเท่าเทียม ผ่านกิจกรรม “Irrawaddy Dolphin and Community” เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 ณ สถาบันส่งเสริมการบริการวิชาการ มหาวิทยาลัยทักษิณ จังหวัดพัทลุง ภายใต้โครงการเสริมสร้างอาชีพทางเลือกของชุมชนประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบน และส่งเสริมการมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียมทางเพศภาวะ เพื่อเกื้อหนุนต่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลาอย่างยั่งยืน ครอบคลุมเครือข่ายชุมชนประมง 60 ชุมชน แบ่งเป็นจังหวัดสงขลา 32 ชุมชน และพัทลุง 28 ชุมชน

 

     ข้อมูลการสำรวจของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ปี 2569 ระบุว่า สามารถจำแนกอัตลักษณ์โลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาได้ประมาณ 10 ตัว และประเมินว่าประชากรอาจเหลือราว 10–14 ตัว ท่ามกลางแรงกดดันจากความเสื่อมโทรมของระบบนิเวศ การสูญเสียแหล่งอาศัย เครื่องมือประมง และกิจกรรมของมนุษย์

 

     รองศาสตราจารย์ ดร.ณฐพงศ์ จิตรนิรัตน์ อธิการบดีมหาวิทยาลัยทักษิณ กล่าวว่า มหาวิทยาลัยต้องนำงานวิจัยและองค์ความรู้เข้าไปเชื่อมกับปัญหาจริง รับฟังเสียงของพื้นที่ และทำงานร่วมกับชุมชน เพราะการอนุรักษ์โลมาไม่ใช่เพียงเรื่องของสัตว์ชนิดหนึ่ง แต่เกี่ยวข้องกับระบบนิเวศ สังคมและวัฒนธรรม เศรษฐกิจ คุณภาพชีวิต และความเป็นธรรมของผู้คนที่อยู่ร่วมกับทะเลสาบ

     แนวคิดสำคัญคือการเปลี่ยนจากการมอง “โลมา” “คน” และ “ทะเลสาบ” เป็นปัญหาแยกส่วน ไปสู่การมองความสัมพันธ์ของทั้งระบบ เพราะวิถีของชุมชนประมงผูกพันกับความอุดมสมบูรณ์ของทะเลสาบมาอย่างยาวนาน เมื่อทรัพยากรสัตว์น้ำลดลง ย่อมส่งผลต่อรายได้ ความมั่นคงของครัวเรือน และรูปแบบการดำรงชีวิต ขณะที่แรงกดดันทางเศรษฐกิจก็อาจย้อนกลับไปเพิ่มแรงกดดันต่อทรัพยากรธรรมชาติ การสร้างอาชีพทางเลือกจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มรายได้ แต่เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่ช่วยให้ชุมชนมีทางเลือกในการดำรงชีวิต ควบคู่กับการลดแรงกดดันต่อทรัพยากรและการอนุรักษ์ทะเลสาบ รองศาสตราจารย์ ดร.ณฐพงศ์ กล่าว

 

     โดย รองศาสตราจารย์ ดร.สมัคร แก้วสุกแสง รองอธิการบดีฝ่ายวิจัยและนวัตกรรม และหัวหน้าโครงการวิจัยฯ ระบุว่า โครงการนำองค์ความรู้ เทคโนโลยี และนวัตกรรมของมหาวิทยาลัยมาสนับสนุนการพัฒนาอาชีพ ควบคู่กับการส่งเสริมการมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียมทางเพศภาวะ ผ่านกลไกคณะกรรมการดำเนินงานระดับชุมชน หรือ Community Implementing Committees (CIC) ซึ่งเปิดพื้นที่ให้คนในชุมชนเข้ามามีบทบาทตั้งแต่การสะท้อนปัญหา กำหนดความต้องการ ไปจนถึงการร่วมออกแบบและขับเคลื่อนกิจกรรมเสริมสร้างแผนการอนุรักษ์และอาชีพทางเลือกให้กับชุมชน

 

     ภายในงานยังได้รับเกียรติจาก นายชวนนท์ กัลยา นักวิชาการประมงปฏิบัติการ ศูนย์วิจัยทรัพยากรทะเลและชายฝั่งอ่าวไทยตอนล่าง กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ร่วมให้ข้อมูลเรื่อง “สถานการณ์ประชากรโลมาอิรวดี ปัจจัยคุกคาม และแนวทางการคุ้มครองในพื้นที่ทะเลสาบสงขลา” เพื่อสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับสถานการณ์และแนวทางการอนุรักษ์โลมาอิรวดีแก่ผู้เข้าร่วมงาน

 

     ​นอกจากนี้เสียงของชุมชนยังถูกนำมาเป็นส่วนสำคัญของการออกแบบงาน ผ่านเวที “เสียงจากชุมชน: ความคาดหวัง การยกระดับคุณภาพชีวิต และสถานการณ์ความเท่าเทียมทางเพศภาวะเพื่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลาอย่างยั่งยืน” โดยมีตัวแทนคณะกรรมการดำเนินงานระดับชุมชน หรือ CIC จากพื้นที่รอบทะเลสาบสงขลา ทั้งจากจังหวัดพัทลุงและสงขลาร่วมสะท้อนมุมมองต่ออาชีพ คุณภาพชีวิต และการจัดการทรัพยากร เพื่อเปิดพื้นที่ให้ผู้หญิงและผู้ชายมีส่วนร่วมในการกำหนดอนาคตของทะเลสาบร่วมกัน
ในงานยังได้นำเสนอเทคโนโลยีและนวัตกรรมจากผลงานวิจัยของมหาวิทยาลัยทักษิณและชุมชน เพื่อเป็นแนวทางการเสริมสร้างอาชีพทางเลือกที่จะพัฒนาตามศักยภาพและบริบทของแต่ละชุมชน ตั้งแต่การเลี้ยงปลาในระบบหมุนเวียนน้ำ การเลี้ยงไก่ไข่ การสานกระเป๋าจากเส้นยางพารา ข้าวนาริมเล ปลาดุกร้า การนำเครื่องมือประมงเก่ามาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ การปลูกผักไร้ดิน ไปจนถึงการเลี้ยงชันโรง เพื่อกระจายแหล่งรายได้ ลดการพึ่งพาทรัพยากรประมงเพียงด้านเดียว และต่อยอดผลิตภัณฑ์สู่เครือข่ายตลาด

     อีกมิติหนึ่งคือ กิจกรรมการสร้างความตระหนักการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในกลุ่มเด็กและเยาวชน โดยมีกิจกรรม “Songkhla Lagoon Gyotaku” ได้นำศิลปะภาพพิมพ์ปลาแบบญี่ปุ่นมาเป็นกระบวนการเรียนรู้สำหรับเด็กและเยาวชน เชื่อมเรื่องชนิดพันธุ์ ความหลากหลายทางชีวภาพ ระบบนิเวศ และโลมาอิรวดี และการนำเศษวัสดุเหลือใช้ ได้แก่ ผ้า และอุปกรณ์ประมงเก่ามาสร้างสรรค์งานศิลปะที่จะทำให้โลมาเข้ามาอยู่ในความทรงจำและจินตนาการของคนรุ่นใหม่ จนนำไปสู่ความรู้สึกเป็นเจ้าของทรัพยากรร่วมกัน

 

     จากการอนุรักษ์โลมา สู่การสร้างอาชีพ จากเสียงของชุมชน สู่พื้นที่การมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียม แนวทางดังกล่าวกำลังเชื่อม “คน–โลมา–ทะเลสาบ” เข้าด้วยกัน เพื่อให้การอนุรักษ์ไม่ใช่ภารกิจของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เป็นการสร้างอนาคตร่วมกันที่ “โลมาอยู่ได้ ทะเลสาบอยู่รอด และคนอยู่ดี”